उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते...

विकिसूक्तिः तः
Jump to navigation Jump to search

सुभाषितम्

उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते मोहो मृत्युः सम्मतो यः कवीनाम् ।
प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि सदाऽप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि ॥
-सनत्सुजातीयम् १-४




तात्पर्यम्

हे क्षत्रिय (धृतराष्ट्र) ! कर्ममार्ग-ज्ञानमार्गौ उभौ सत्यौ, प्राचीनकालाद् विद्यमानौ एव । मोहः एव मृत्युः इति केचन वदन्ति । अहं वदामि - प्रमादः एव मृत्युः, प्रमादराहित्यमेव अमृतत्वम् इति । विहितकर्माचरणैः अमृतत्वं साधयितुं शक्यम् इति काचित् दृष्टिः । किन्तु परमात्मानं विना न किञ्चित् विद्यते इत्यतः मृत्युः इत्येतत् न विद्यते एव इति अन्या दृष्टिः । इदं विमर्शयता सनत्सुजातेन एवं निर्णयः दीयते - प्रमादः एव मृत्युः, अप्रमादः एव अमृतत्वम् इति । 'प्रमादः' इत्येतस्य शब्दस्य अत्र विशेषः अर्थः विद्यते । प्रमादः नाम ब्रह्मभावात् अपसरणम् इति । अप्रमादः नाम ब्रह्मभावे स्थितिः इति । विभिन्नाः मोहाः, मिथ्याज्ञानम् इत्यादीनां मूलं ब्रह्मभावस्य विस्मरणमेव । ब्रह्मभावः जागरितः यदि भवेत् तर्हि मोहेन मृत्युना वा बाधा न भविष्यति ।