प्राणो वै ग्रहः, वाग्वै ग्रहः...

विकिसूक्तिः तः
Jump to navigation Jump to search

प्राणो वै ग्रहः, वाग्वै ग्रहः, जिह्वा वै ग्रहः, चक्षुर्वै ग्रहः, श्रोत्रं वै ग्रहः,
मनो वै ग्रहः, हस्तौ वै ग्रहः, त्वग्वै ग्रहः । - बृहदारण्यकोपनिषत् ३-२-२

जारत्कारवेण आर्तभागेन पृष्टः याज्ञवल्क्यः उवाच । अष्टौ ग्रहाः इति । ते च – प्राणः,
वाक्, जिह्वा, नेत्रम्, श्रोत्रम्, मनः, हस्तौ, त्वक् च ग्रहाः ॥

अस्यां बृहदारण्यकोपनिषदि इन्द्रियाणि ‘ग्रहाः’ इति, विषयाः ‘अतिग्रहाः’ इति च
व्यपदिश्यन्ते । अष्टौ ग्रहाः, अष्टौ अतिग्रहाश्च भवन्ति । नेत्रम्, श्रोत्रम्, नासिका,
जिह्वा, चर्म, वाक्, मनः, हस्तौ च इति अष्टौ इन्द्रियाणि अष्टौ ग्रहाः उच्यन्ते ।
शब्दादिविषयग्रहणात् इन्द्रियाणि ग्रहाः । इमे वेदान्तेषु अष्टौ ग्रहाः ॥

एते इन्द्रियरूपाः अष्टौ ग्रहाः मानवान् स्वाभिमुखान् आकर्षन्ति । इन्द्रियाणाम् अनधीनः
मनुष्य एव नास्ति इत्युक्ते नासाधु वचनम् । इन्द्रियाणां शक्तिसामर्थ्यम् अद्भुतम् ।
साधकश्रेष्ठान् तपस्विपुङ्गवानपि बलवन्ति इन्द्रियाणि स्वाधीनान् कुर्वन्ति । अत एव
कारणात् इन्द्रियाणि ग्रहाः (गृह्णन्ति इति ग्रहाः) इति उच्यन्ते ॥