कालः पचति भूतानि...

विकिसूक्तिः तः
Jump to navigation Jump to search

सुभाषितम्

कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ चाणक्यनीतिसारः




तात्पर्यम्

कालः जगति सर्वमपि जीर्णीकरोति । सर्वेषां जीविनां संहारं कालः एव अन्ते करोति । सर्वे जनाः यदा निद्रान्ति तदा अपि कालः जागृतः सन् सर्वान् अवलोकमानः भवति । कालं कोपि जेतुं नार्हति । कालस्य प्रभावः कियान् व्यापकः इत्यत्र अवधानम् आकर्षति इदं सुभाषितम् । सामान्यतः 'कालः' इत्येषः शब्दः वेला, समयः इत्यस्मिन् परिमिते अर्थे एव उपयुज्यते । दैनन्दिनानि सर्वाणि अपि कार्याणि 'कालानुगुणम्' एव प्रचलति । सूर्योदय-सूर्यास्तमाभ्यां तदनुसारिण्या घट्या च अयं व्यावहारिकः कालः निश्चितः भवति । इदं भवति साङ्केतिकम् । विद्युत्कोषस्य शक्तिह्रासादपि कालस्य गतेः कापि बाधा न भविष्यति । सः चलति निरन्तरम् । यः नैरन्तर्यं स्वस्य नियतेः अनुगुणं चलेत् सः एव कालः । अस्मात् अविच्छिन्नात् उद्भूता अस्ति कालस्य शक्तिः प्रभावातिशयश्च । कालस्य निश्चिततया एव जगति किञ्चित्प्रमाणेन वा अनुशासनं विद्यते । अत्यन्तं शक्तिमताम् अपि कालः जीर्णीकरोति । सस्यं प्राणि-पक्षि-जन्तवः सर्वे अपि अन्ते 'कालवशाः' भवन्ति । अन्तकस्य अपरं नाम एव 'कालः' । कालः सदा जागृतः भवति । कालगतिः अतिक्रान्तुम् अशक्या इत्यनेन एव मानवानां स्वनियमनम् आवश्यकं भवति । एवं कालः भवति 'दुरतिक्रमः' ।

"https://sa.wikiquote.org/w/index.php?title=कालः_पचति_भूतानि...&oldid=14899" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्